Met trots en dankbaarheid kijken we naar Veenendaal. Hoewel het niet in de Veense aard ligt, willen we daar toch graag mee beginnen. We hebben een samenleving die naar elkaar omkijkt en een actief verenigingsleven kent. Met actieve en betrokken ondernemers. We wonen in een mooie omgeving en hebben ook een goede positie in en buiten de regio. We hebben een relatief hoog voorzieningenniveau en daarentegen een relatief lage lokale belastingdruk. En als gemeente een solide vermogenspositie en een efficiënte organisatie. Vanuit onze ambities als stad, en het goede beheer dat dat afgelopen decennia mogelijk maakten, is en wordt er veel gebouwd en kennen we een kwalitatief goede leefomgeving en sprankelende culturele en sportieve activiteiten.
En ook de komende jaren wordt er onverminderd verder gebouwd aan de kwaliteit van de stad en de waarborgen voor een goede samenleving. Daarbij hebben we de afgelopen jaren wel gezien dat er steeds meer opgaven komen die het niet vanzelfsprekend maken dat we met dezelfde voortvarendheid door kunnen gaan. Zaken als stikstof of netcongestie, arbeidsmarktschaarste, internationale onzekerheid met effecten op veiligheid van in zowel de samenleving als bijvoorbeeld de digitale veiligheid. En met effect op mindere beschikbaarheid van materialen en oplopende prijzen als gevolg daarvan en van de momentele olieprijzen. Dat bovenop de al enkele jaren voelbare spanning op de toenemende taken voor gemeenten en de ontoereikende financiering daarvan vanuit het rijk. Mede vanuit de toenemende druk op de rijksfinanciën. Een druk die zich ook steeds meer vertaalt in de financiën van onze gemeente. De begroting 2027 hebben we, deels met inzet van ons vermogen, sluitend kunnen maken. De jaren daarna laten echter tekorten zien. Tekorten die daarbij mede in het licht moeten worden gezien van aanzienlijke risico’s zoals de opgelopen kosten van de jeugdzorg. Risico’s die als ze niet tijdig en afdoende kunnen worden beheerst nog extra tekorten zullen opleveren. En daarnaast zijn er nog ontwikkelingen die niet in het financieel perspectief vertaald kunnen worden, zoals het beheer van de openbare ruimte, omdat die nog nader in beeld moeten worden gebracht. Die naar verwachting meer dan de nu beschikbare budgetten zullen vragen. We voorzien voor de kadernota en begroting 2028 dan ook een traject dat de nodige lastige keuzen zal vragen.
Voor u ligt de Programmabegroting 2027-2030, de eerste begroting van de nieuwe bestuursperiode. Met deze begroting geven we een eerste vertaling aan het raadsakkoord 'Samen voor Veenendaal'. De begroting is nu ingedeeld naar de pijlers en thema’s van dit raadsakkoord. De teksten uit het raadsakkoord zijn hierin overgenomen. Bestaand beleid, wettelijke taken en eerder aangegane verplichtingen vormen het vertrekpunt.
Het raadsprogramma is gelijktijdig met deze programmabegroting opgesteld. Door het parallelle voorbereidingstraject konden de inhoudelijke keuzes en prioriteiten uit het raadsprogramma nog niet in deze begroting worden verwerkt. Daarom bevat deze begroting nog niet de volledige uitwerking van wat we binnen de verschillende thema’s willen bereiken en welke inzet daarvoor nodig is. De inzet is dat na vaststelling van het raadsprogramma wordt bezien op welke wijze tot een herziene programmabegroting kan worden gekomen. Uitgangspunt is om de teksten dan te actualiseren op basis van de prioriteiten uit het raadsprogramma, zo mogelijk concrete doelen en maatregelen voor 2027 te verwerken onder Wat willen we bereiken? En, waar nodig of gewenst, budgetten tussen thema’s of programma’s te herschikken. Gezien de huidige beelden rond het raadsakkoord kan het zijn dat dat maar beperkt aanleiding zal geven voor een formeel herziene begroting.
Veenendaal kent op dit moment een financieel gezonde uitgangspositie. De belastingdruk is laag, de financiële kengetallen en de stand van de algemene reserve zijn gezond. Deze positie is mede tot stand gekomen door een doelmatige en beheerste inzet van de beschikbare middelen. Tegelijkertijd laat het meerjarenperspectief zien dat deze gezonde uitgangspositie niet wegneemt dat vanaf 2028 sprake is van een structurele financiële uitdaging.
De begroting is voor 2027 sluitend, door de inzet van de algemene reserve. De belangrijkste financiële ontwikkelingen, onzekerheden en risico’s, waaronder jeugdzorg, worden toegelicht in het financieel kader. Voor zover ontwikkelingen op dit moment financieel voldoende concreet zijn en hierover besluitvorming heeft plaatsgevonden, zijn de financiële gevolgen in deze programmabegroting verwerkt. Ontwikkelingen waarvan de financiële gevolgen nog niet voldoende kunnen worden bepaald, zijn tekstueel toegelicht bij desbetreffende programma's. Nieuwe beleidswensen zijn niet zonder meer financieel verwerkt. Het raadsprogramma vormt de basis om te bepalen welke wensen prioriteit krijgen en hoe deze zich verhouden tot de beschikbare financiële middelen en de uitvoeringskracht van de organisatie. De financiële uitgangspunten uit het raadsakkoord vormen het kader voor deze afwegingen. In het proces richting de Kadernota 2028 werken raad en college gezamenlijk toe naar structurele en duurzame financiële oplossingen voor 2028 en verder. Daarbij worden bestaand beleid, nieuwe ambities, investeringen, inkomsten en uitvoeringsmogelijkheden in samenhang bezien. De structurele opgave vanaf 2028 vraagt daarbij om duidelijke prioritering en scherpe keuzes. Dit betekent dat niet alleen wordt gekeken naar nieuwe ambities en de voortzetting van bestaand beleid. Daarnaast wordt onderzocht welke activiteiten anders kunnen worden georganiseerd, kunnen worden verminderd of niet langer worden uitgevoerd. Ook mogelijk extra inkomsten kunnen onderdeel van die zoektocht zijn. Zo kan de raad een zorgvuldige en integrale afweging maken tussen wat we voor Veenendaal willen bereiken, wat daarvoor nodig is en wat financieel en organisatorisch verantwoord kan worden uitgevoerd.